मानव शरीरका सात चक्र : योगिक परम्पराले के भन्छ ?

अशेष अधिकारी, झापा

सात चक्रको अवधारणा योग, तन्त्र र केही पूर्वीय आध्यात्मिक परम्परामा आधारित छ। आधुनिक चिकित्साशास्त्रले चक्रहरूको भौतिक अस्तित्व वा तिनले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावलाई वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गरेको छैन। त्यसैले यहाँ प्रस्तुत विवरणलाई वैज्ञानिक तथ्यभन्दा पनि योगिक तथा आध्यात्मिक परम्पराको दृष्टिकोणका रूपमा बुझ्नुपर्छ।०

संख्या ७ लाई संसारका विभिन्न सभ्यता र संस्कृतिमा विशेष महत्त्वका साथ हेरिन्छ। सात महादेश, इन्द्रेणीका सात रङ, संगीतका सात स्वर र हिन्दू विवाहका सात फेरा यसको उदाहरण हुन्। यद्यपि सातको महत्त्व सबै सभ्यता र धार्मिक परम्परामा समान रूपमा स्वीकार गरिएको भने छैन। पूर्वीय आध्यात्मिक परम्परामा भने यो संख्या विशेष प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको मानिन्छ।

योग, तन्त्र र केही पूर्वीय दर्शनमा मानव शरीरमा सात प्रमुख चक्र रहेको मान्यता पाइन्छ। संस्कृतमा चक्र को अर्थ घुम्ने चक्का वा केन्द्र हो। योगिक दृष्टिकोणमा यी चक्रलाई शरीर, मन र चेतनाबीचको ऊर्जात्मक केन्द्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यद्यपि विभिन्न योग तथा तान्त्रिक परम्परामा चक्रहरूको संख्या र व्याख्या एकरूप छैन। आधुनिक योग अभ्यासमा भने सात चक्रको अवधारणा सबैभन्दा बढी प्रचलित छ।

१. मुलाधार चक्र

मुलाधार चक्र मेरुदण्डको आधारभागमा रहेको पहिलो चक्र मानिन्छ। योगिक परम्परामा यसको सम्बन्ध पृथ्वी तत्वसँग जोडिएको छ। आधुनिक योग अभ्यासमा यस चक्रलाई रातो रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ भने यसको बीज मन्त्र ूलंू हो।

योगिक मान्यताअनुसार यो चक्र स्थिरता, सुरक्षा, अस्तित्वको भावना र जीवनको आधारसँग सम्बन्धित छ। यो सन्तुलित भएको मानिँदा व्यक्ति धैर्यवान्, स्थिर र आत्मविश्वासी हुने विश्वास गरिन्छ। असन्तुलित अवस्थामा असुरक्षा, डर, भविष्यप्रतिको अत्यधिक चिन्ता वा अस्थिरता देखिन सक्ने योगिक व्याख्या छ।

केही आधुनिक योग तथा ऊर्जा–केन्द्रित व्याख्याअनुसार यो चक्र अत्यधिक सक्रिय भएको मानिँदा व्यक्ति धन, सम्पत्ति वा भौतिक सुविधाप्रति अत्यधिक आसक्त हुन सक्ने, परिवर्तन स्वीकार्न कठिन मान्ने वा जिद्दी स्वभाव देखिन सक्ने उल्लेख पाइन्छ।

ध्यान, सचेत श्वासप्रश्वास, प्रकृतिमा समय बिताउने तथा ूलंू मन्त्रको जपलाई यस चक्रसँग सम्बन्धित अभ्यास मानिन्छ। केही योग अभ्यासमा नाङ्गो खुट्टाले जमिनमा हिँड्नुलाई ूग्राउन्डिङू अभ्यासका रूपमा पनि लिइन्छ। यसले मानसिक रूपमा प्रकृतिसँग जोडिएको अनुभूति गराउन सहयोग गर्न सक्ने विश्वास गरिए पनि यसले चक्र सन्तुलित बनाउने दाबीलाई वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गरिएको छैन।

२. स्वाधिष्ठान चक्र

स्वाधिष्ठान चक्र नाभीभन्दा केही तल रहेको मानिन्छ। योगिक परम्परामा यसको सम्बन्ध जल तत्वसँग जोडिएको छ। आधुनिक योग अभ्यासमा यसलाई सुन्तला रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ भने यसको बीज मन्त्र ूवंू हो।

यो चक्र भावना, सिर्जनशीलता, आनन्द र मानवीय सम्बन्धसँग सम्बन्धित रहेको विश्वास गरिन्छ। सन्तुलित भएको मानिँदा व्यक्ति भावनात्मक रूपमा सहज, सिर्जनशील र नयाँ अनुभव स्वीकार्न इच्छुक हुने विश्वास गरिन्छ। असन्तुलित अवस्थामा भावनात्मक अस्थिरता, प्रेरणाको कमी वा सम्बन्धमा कठिनाइ देखिन सक्ने योगिक मान्यता छ।

केही आधुनिक योग व्याख्याअनुसार यो चक्र अत्यधिक सक्रिय भएको मानिँदा व्यक्ति भावनामा धेरै बग्ने, क्षणिक आनन्दको खोजीमा केन्द्रित हुने वा अरूप्रति अत्यधिक निर्भर बन्न सक्ने उल्लेख पाइन्छ।

३. मणिपुर चक्र

मणिपुर चक्र नाभीमाथिको क्षेत्रमा रहेको मानिन्छ। यसको सम्बन्ध अग्नि तत्वसँग जोडिएको छ। आधुनिक योग परम्परामा यसलाई पहेँलो रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ भने यसको बीज मन्त्र ूरंू हो।

योगिक दृष्टिकोणमा यो चक्र आत्मविश्वास, इच्छाशक्ति, आत्मअनुशासन र निर्णय क्षमतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। सन्तुलित भएको अवस्थामा व्यक्ति जिम्मेवारी बहन गर्ने, आफ्नो क्षमता पहिचान गर्ने र लक्ष्य प्राप्तिका लागि प्रयासरत रहने विश्वास गरिन्छ। असन्तुलित अवस्थामा आत्मसन्देह, निर्णयमा अन्योल वा आत्मविश्वासको कमी देखिन सक्ने योगिक व्याख्या छ।

केही आधुनिक योग परम्पराले अत्यधिक सक्रिय अवस्थालाई अरूमाथि नियन्त्रण गर्न खोज्ने, अत्यधिक प्रतिस्पर्धी हुने वा अहंकार बढ्नेसँग जोड्ने गरेका छन्।

४. अनाहत चक्र

अनाहत चक्र छातीको मध्यभागमा रहेको चौथो चक्र मानिन्छ। यसको सम्बन्ध वायु तत्वसँग जोडिएको छ। आधुनिक योग अभ्यासमा यसलाई हरियो रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ भने यसको बीज मन्त्र ूयंू हो।

योगिक परम्परामा यो चक्र प्रेम, करुणा, सहानुभूति, क्षमा र भावनात्मक सन्तुलनसँग सम्बन्धित मानिन्छ। सन्तुलित अवस्थामा व्यक्ति आफू र अरूप्रति दयालु, सहयोगी र क्षमाशील हुने विश्वास गरिन्छ। असन्तुलित अवस्थामा सम्बन्धमा दूरी, भावनात्मक पीडा वा विश्वास गर्न कठिन हुने अवस्था आउन सक्ने उल्लेख पाइन्छ।

केही आधुनिक व्याख्याअनुसार अत्यधिक सक्रिय भएको मानिँदा व्यक्ति आफ्नै आवश्यकतालाई बेवास्ता गरी अरूको समस्यामा अत्यधिक केन्द्रित हुन सक्ने बताइन्छ।

५. विशुद्ध चक्र

विशुद्ध चक्र घाँटी क्षेत्रमा रहेको मानिन्छ। यसको सम्बन्ध आकाश तत्वसँग जोडिएको छ। आधुनिक योग अभ्यासमा यसलाई नीलो रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ भने यसको बीज मन्त्र ूहंू हो।

यस चक्रलाई सत्य अभिव्यक्ति, सञ्चार र सुन्ने क्षमतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। सन्तुलित भएको अवस्थामा व्यक्ति आफ्ना विचार सम्मानपूर्वक र स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्षम हुने विश्वास गरिन्छ। असन्तुलित अवस्थामा आफ्ना भावना व्यक्त गर्न कठिन हुने वा आवश्यक कुरा भन्न नसक्ने अवस्था आउन सक्ने योगिक मान्यता छ।

केही आधुनिक व्याख्यामा अत्यधिक सक्रिय अवस्थालाई आवश्यकता भन्दा धेरै बोल्ने वा अरूको कुरा कम सुन्ने प्रवृत्तिसँग जोडिएको पाइन्छ।

६. आज्ञा चक्र

आज्ञा चक्र दुई भौँबीच रहेको मानिन्छ। योगिक परम्परामा यसलाई अन्तर्ज्ञान, विवेक, आत्मचिन्तन र गहिरो सोचसँग सम्बन्धित मानिन्छ। आधुनिक योग अभ्यासमा यसलाई इन्डिगो रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ। यसको बीज मन्त्र धेरै परम्परामा ूॐू मानिन्छ भने केही परम्परामा ूक्षंू पनि प्रयोग गरिन्छ।

यसलाई ‘तेस्रो नेत्र’ पनि भनिन्छ। योगिक परम्परामा यो अन्तर्ज्ञानको प्रतीक मानिन्छ। सन्तुलित भएको अवस्थामा व्यक्ति विवेकपूर्ण निर्णय गर्न, आत्मविश्लेषण गर्न र गहिरो रूपमा सोच्न सक्षम हुने विश्वास गरिन्छ।

यद्यपि ‘तेस्रो नेत्र खुल्दा अलौकिक शक्ति प्राप्त हुन्छ‘ वा असाधारण क्षमता विकास हुन्छ भन्ने दाबीलाई आधुनिक विज्ञानले पुष्टि गरेको छैन।

७। सहस्रार चक्र

सहस्रार चक्र टाउकोको शिखरमा रहेको सातौँ चक्र मानिन्छ। योगिक परम्परामा यसको सम्बन्ध शुद्ध चेतना वा उच्च आध्यात्मिक अनुभूतिसँग जोडिएको छ। आधुनिक योग अभ्यासमा यसलाई बैजनी वा सेतो रङसँग सम्बन्धित मानिन्छ। परम्परागत रूपमा यसको निश्चित बीज मन्त्र उल्लेख नभए पनि धेरै साधकले ध्यानका क्रममा ूॐू को जप गर्ने गर्छन्। विभिन्न हिन्दू, बौद्ध तथा योग परम्परामा यसको व्याख्यामा केही भिन्नता पनि पाइन्छ।

योगिक दृष्टिकोणमा यो चक्र सन्तुलित भएको मानिँदा व्यक्ति गहिरो आन्तरिक शान्ति, आत्मबोध र जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्न सक्षम हुने विश्वास गरिन्छ। केही आधुनिक व्याख्यामा अत्यधिक सक्रिय अवस्थालाई दैनिक जिम्मेवारीभन्दा आध्यात्मिक विषयमै अत्यधिक केन्द्रित हुने प्रवृत्तिसँग जोडिएको पाइन्छ।

निष्कर्ष

सात चक्रको अवधारणा हजारौँ वर्षदेखि योग, ध्यान र तान्त्रिक परम्पराको महत्वपूर्ण हिस्सा रहँदै आएको छ। धेरै साधकले ध्यान, प्राणायाम, योगाभ्यास र आत्मचिन्तनमार्फत चक्रहरूको सन्तुलनमा काम गर्ने प्रयास गर्छन्। यद्यपि चक्रहरूको अस्तित्व वा तिनले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रत्यक्ष प्रभावलाई आधुनिक विज्ञानले पुष्टि गरेको छैन। त्यसैले यसलाई चिकित्सकीय उपचारको विकल्पभन्दा पनि आध्यात्मिक तथा दार्शनिक अवधारणाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

योग, ध्यान, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, सन्तुलित आहार र स्वस्थ जीवनशैलीले मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा वैज्ञानिक अनुसन्धान उपलब्ध छन्। तर ती लाभलाई चक्र सिद्धान्तको प्रत्यक्ष प्रमाणका रूपमा व्याख्या गर्नु उपयुक्त हुँदैन। त्यसैले चक्रको अवधारणालाई आध्यात्मिक अभ्यास, आत्मचिन्तन र व्यक्तिगत अनुभूतिसँग जोडेर बुझ्दा यसले योग दर्शनको मर्म बुझ्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।