शोकसँगै व्यङ्ग्य र उत्सव : आजदेखि गाईजात्रा

इटहरी । दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा मनाइने परम्परागत सांस्कृतिक पर्व गाईजात्रा आजदेखि काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न ठाउँमा सुरु भएको छ। भाद्र कृष्ण प्रतिपदाका दिन सुरु हुने गाईजात्रा कृष्ण अष्टमीसम्म आठ दिन मनाइन्छ। यस वर्ष गाईजात्रा भदौ १३ गते शनिबार ९अगस्ट २९० परेको छ। काठमाडौं उपत्यकामा यस अवसरमा सार्वजनिक बिदासमेत छ।

एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा परिवारले गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारेर नगर परिक्रमा गराउने र श्रद्धालुले दूध, फलफूल, रोटी, चिउरा, दही, अन्न तथा द्रव्य दान गर्ने परम्परा छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यसरी गाईको नगरपरिक्रमा गराउँदा दिवङ्गत व्यक्तिले गाईको पुच्छर समाएर वैतरणी नदी पार गर्न पाउने विश्वास गरिन्छ।

गाईजात्रा केवल मृतकको सम्झना गर्ने पर्वमा सीमित छैन। यसले शोकलाई सामूहिक स्मृतिमा रूपान्तरण गर्दै समाजका विकृति र विसंगतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने सांस्कृतिक अवसर पनि प्रदान गर्छ। पर्वका क्रममा प्रहसन, व्यङ्ग्यात्मक प्रदर्शन, नाचगान तथा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।

प्रताप मल्लको पालादेखिको परम्परा

गाईजात्राको प्रचलन मल्लकालीन राजा प्रताप मल्लको समयदेखि सुरु भएको ऐतिहासिक तथ्य पाइन्छ। राजाको परिवारमा पुत्रशोक परेपछि शोकमा रहेकी रानीलाई संसारमा मृत्यु र वियोग सबैले भोग्नुपर्छ भन्ने देखाउन जनतालाई आफ्ना दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा गाईजात्रा निकाल्न आदेश दिइएको बताइन्छ।

तर गाईजात्रा निकाल्दा पनि रानीको मन शान्त नभएपछि जनतालाई विभिन्न प्रकारका प्रहसन तथा व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्न दिइएको र त्यसैबाट गाईजात्रामा हाँस्यव्यङ्ग्य प्रस्तुत गर्ने परम्परा विकास भएको जनश्रुति छ। यही कारण गाईजात्रा नेपाली समाजमा दुःख, स्मृति र हास्यव्यङ्ग्यलाई एकै ठाउँमा जोड्ने विशिष्ट पर्वका रूपमा विकसित भएको मानिन्छ।

हनुमानढोका हुँदै नगरपरिक्रमा

काठमाडौंमा गाईजात्राको प्रमुख आकर्षण हनुमानढोका क्षेत्र हो। प्रताप मल्लको पालादेखि गाईजात्राका सहभागी हनुमानढोकास्थित तत्कालीन राजदरबार हुँदै नगरपरिक्रमा गर्ने परम्परा अहिलेसम्म कायम छ।

काठमाडौंका विभिन्न टोलबाट निकालिने गाईजात्रामा परिवारका सदस्य तथा आफन्तले दिवङ्गत व्यक्तिको तस्वीर, प्रतीक वा गाईको स्वरूप बोकेर सहभागी हुने गर्छन्। बालबालिका तथा युवाहरूलाई गाईको रूपमा सिँगारेर जात्रा निकाल्ने चलन पनि कतिपय स्थानमा छ।

पर्वको अवधिमा परम्परागत बाजागाजा, नाचगान र सांस्कृतिक प्रस्तुतिसँगै मृतकको सम्झनामा रामायणका करुण रसका गीत गाउने परम्परा पनि छ। यसले पर्वमा उल्लाससँगै वियोग र स्मृतिको भावलाई जोड्ने गर्छ।

आठ दिनसम्म विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधि

गाईजात्रा प्रतिपदाका दिन सुरु भए पनि यसको सांस्कृतिक गतिविधि अष्टमीसम्म जारी रहन्छ। यस अवधिमा विभिन्न स्थानमा हास्यव्यङ्ग्य, प्रहसन, लोकनृत्य, सांस्कृतिक प्रस्तुति तथा सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने कार्यक्रम आयोजना हुन्छन्।

समयसँगै गाईजात्राको स्वरूपमा पनि परिवर्तन आएको छ। परम्परागत जात्रा र सांस्कृतिक प्रस्तुतिसँगै आधुनिक हास्यव्यङ्ग्य तथा कलाकारका विशेष कार्यक्रमसमेत गाईजात्राको आकर्षण बन्न थालेका छन्। यसले पर्वलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्न पनि भूमिका खेलेको छ।

उपत्यकाबाहिर पनि व्यापक

गाईजात्रा काठमाडौं उपत्यकामा विशेष लोकप्रिय भए पनि यो नेवार समुदायको सांस्कृतिक उपस्थिति रहेका देशका विभिन्न शहरमा मनाइन्छ। बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बाह्रबिसे, त्रिशूली, दोलखा, भोजपुर, खोटाङ, चैनपुर, इलाम, धरान, विराटनगर, वीरगञ्ज, हेटौँडा, पोखरा तथा धनकुटा लगायतका स्थानमा पनि विभिन्न स्वरूपमा गाईजात्रा मनाउने चलन छ। धनकुटामा समेत परम्परागत रूपमा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारेर बजार परिक्रमा गराउने गरिएको छ।

स्थानअनुसार जात्राको स्वरूप र प्रस्तुतिमा केही फरक देखिए पनि दिवङ्गत आफन्तको स्मरण, धार्मिक आस्था, सामुदायिक सहभागिता र सामाजिक व्यङ्ग्य यसको मूल विशेषता रहँदै आएको छ।

शोकलाई शक्तिमा बदल्ने पर्व

गाईजात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्ष भनेको व्यक्तिगत शोकलाई सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्नु हो। परिवारले आफन्त गुमाउँदाको पीडा सम्झिए पनि जात्राका क्रममा समुदाय एकसाथ सहभागी हुन्छ। त्यसैले गाईजात्रा नेपाली समाजमा मृत्यु र वियोगलाई स्वीकार गर्ने, दिवङ्गतको सम्झना गर्ने तथा सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने पर्वका रूपमा स्थापित छ।

त्यसैगरी, हाँस्यव्यङ्ग्यमार्फत सत्तादेखि समाजसम्मका विकृति र विसंगतिमाथि प्रश्न उठाउने परम्पराले गाईजात्रालाई अन्य धार्मिक पर्वभन्दा फरक पहिचान दिएको छ। यस अर्थमा गाईजात्रा धार्मिक आस्था, पारिवारिक स्मृति, लोकसंस्कृति र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अनौठो संगमसमेत हो।

यस वर्ष गाईजात्रा शनिबार परेको हुँदा काठमाडौं उपत्यकामा सार्वजनिक बिदा भए पनि छुट्टै कार्यदिवस बिदाको दिन थपिएको छैन। नेपाली पात्रोअनुसार गाईजात्राको दोस्रो दिन भदौ १४ गते रोपाइँ जात्रा र अष्टमीका दिन भदौ १९ गते कृष्ण जन्माष्टमीसमेत परेको छ।

यसरी आजदेखि सुरु भएको गाईजात्राले एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनालाई सार्वजनिक स्मृतिमा ल्याउँदै आगामी आठ दिनसम्म उपत्यकासहित विभिन्न शहरलाई जात्रा, संगीत, नृत्य, व्यङ्ग्य र सांस्कृतिक गतिविधिले रंगाउनेछ।