युनिकोड
विनिमय दर
सुन चाँदि
राशिफल
मौसम
शेयर बजार
पात्रो
कुनै समय रवि लामिछानेको राजनीतिक पहिचानको सबैभन्दा बलियो विशेषता थियो—आक्रोश। टेलिभिजनको पर्दाबाट राजनीतिमा प्रवेश गर्दासम्म उनी प्रश्न गर्थे, प्रहार गर्थे र पुराना राजनीतिक शक्तिमाथि निर्मम टिप्पणी गर्थे। भीडलाई तताउने भाषा उनको राजनीतिक पूँजी बन्यो। त्यही आक्रामक शैलीले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) निर्माण गर्यो र छोटो समयमै उसलाई ठूलो राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित गर्यो।तर अहिलेका रवि उही छैनन्।रास्वपाले अभूतपूर्व जनमतसहित झण्डै दुईतिहाइको शक्ति प्राप्त गरेपछि रविको भाषा फेरिएको छ। विपक्षीलाई दोष लगाउनेभन्दा सरकार र आफ्नै दललाई जिम्मेवार बनाउने, विगतको हिसाब खोज्नुभन्दा भविष्यको योजना बनाउन जोड दिने, दुईतिहाइलाई सर्वशक्तिमान नठान्ने र लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कमजोर नबनाउन आफ्नै पार्टीका नेता–कार्यकर्तालाई सचेत गराउने रवि पछिल्लो समय देखिन्छन्।यसैले अहिलेको रविमा एउटा रोचक विरोधाभास देखिन्छ—क्रोधबाट बनेको नेता अब संयमको राजनीति गर्न खोजिरहेको छ।यो परिवर्तन उनको व्यक्तिगत स्वभावमा मात्र आएको फेरबदल होइन, बदलिएको राजनीतिक हैसियतको परिणाम पनि हो। हिजो उनी सत्ताविरुद्ध प्रश्न गर्ने ठाउँमा थिए। आज उनकै दलको हातमा असाधारण शक्ति छ। हिजो अरूको कमजोरी देखाएर आफूलाई फरक देखाउन सहज थियो। आज नागरिकले दिएको शक्तिको परिणाम देखाउने जिम्मेवारी उनकै काँधमा छ।सायद यही कारण रविको सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा पछिल्ला महिनामा आक्रोशभन्दा बढी जिम्मेवारीको स्वर सुनिन थालेको छ।संकटमा रवि : विरोध होइन, एकताको आह्वानयसको पछिल्लो उदाहरण प्राकृतिक विपत्तिका बेला देखिएको उनको सक्रियता हो।तिब्बततर्फबाट आएको बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङसहितका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्याएपछि उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाका विषयमा लामिछानेले सर्वदलीय बैठक आह्वान गरे। उनले विपत्तिलाई दलगत प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउनुभन्दा सबै राजनीतिक शक्तिलाई एउटै ठाउँमा उभ्याउने प्रयास गरे।बाढी रोक्ने सामर्थ्य मानिससँग नहुन सक्छ। तर विपत्तिपछि नागरिकलाई जोगाउने, उद्धार गर्ने र राहत पुर्याउने काममा राज्य र राजनीतिक शक्तिको भूमिका हुन्छ। रविको पछिल्लो सक्रियता यही ठाउँमा केन्द्रित देखिन्छ।सर्वदलीय बैठक बोलाउने उनको यो अभ्यास पनि पहिलोपटकको होइन। सुनसरीमा धार्मिक तनाव बढेका बेला पनि उनले राजनीतिक दलहरूलाई एउटै ठाउँमा बोलाएर संवाद र सामूहिक अपिलको बाटो रोजेका थिए। त्यसबेला राजनीतिक रूपमा फैलिन सक्ने द्वेष र तनाव कम गर्न साझा सन्देश आवश्यक रहेको उनको बुझाइ थियो।यसले रविको राजनीतिक शैलीमा आएको एउटा महत्त्वपूर्ण अन्तर देखाउँछ। कुनै समय उनी भीडलाई सत्ताविरुद्ध उभ्याउने भाषामा अभ्यस्त थिए। अहिले उनी संकटका बेला त्यही भीडलाई शान्त, संयमित र एकताबद्ध राख्ने भाषाको खोजीमा देखिन्छन्।‘अब कसलाई दोष दिने ?’रविको बदलिएको शैली सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा भदौ ७ गते देखियो ।रास्वपाको नीति, संगठन र नेतृत्वसम्बन्धी कार्यक्रममा उनले आफ्नै नेता–कार्यकर्तालाई विगतका राजनीतिक दलको ३५ वर्षको हिसाब खोजिरहनुको अर्थ नभएको बताए। बरु अबको ३५ वर्षको योजना बनाउनुपर्ने उनको आग्रह थियो। यो अभिव्यक्ति सामान्य राजनीतिक भाषणभन्दा अर्थपूर्ण छ।रास्वपा आफैँ सत्ताबाहिर बसेर पुराना दलको आलोचनाबाट हुर्किएको पार्टी हो। पुराना दलका कमजोरी, भ्रष्टाचार, बेथिति र असफलतालाई प्रश्न गर्दै उसले आफ्नो राजनीतिक आधार विस्तार गर्यो। त्यसैले पुराना दललाई गाली गर्नु रास्वपाको राजनीतिक भाष्यकै एउटा हिस्सा थियो।तर आज परिस्थिति बदलिएको छ।अब पुरानालाई दोष देखाएर मात्र रास्वपा उम्कन सक्ने अवस्था छैन। नागरिकले ठूलो शक्ति उसकै हातमा दिएका छन्। त्यसैले रविले आफ्नै कार्यकर्तालाई भन्न थालेका छन्—विगतको हिसाबमा अल्झिने होइन, भविष्यको योजना ल्याउने।यो सम्भवतः रविको राजनीतिक यात्राकै सबैभन्दा ठूलो मनोवैज्ञानिक परिवर्तन हो।हिजोको रवि प्रश्न गर्थे—‘उहाँहरूले के गर्नुभयो?’आजको रवि सोधिरहेका छन्—‘अब हामीले के गर्ने?’दुईतिहाइको शक्ति र रविको संयमरास्वपाले प्राप्त गरेको ठूलो जनमत रविका लागि अवसर मात्र होइन, जोखिम पनि हो।ठूलो जनमतले सरकारलाई निर्णय गर्न सजिलो बनाउँछ। तर त्यही शक्ति गलत प्रयोग भयो भने त्यसको राजनीतिक मूल्य पनि ठूलो हुन्छ। रविले यही जोखिम महसुस गर्न थालेको उनका पछिल्ला अभिव्यक्तिले संकेत गर्छन्।उनले आफ्नै दलका नेताहरूलाई लोकतन्त्र कमजोर पार्ने कुनै पनि गतिविधि नगर्न सचेत गराएका छन्। संस्थाहरू डराउने, कमजोर हुने वा राजनीतिक प्रभावमा पर्ने अवस्था आए लोकतन्त्र नै कमजोर हुने उनको चेतावनी छ। यो भाषा पुरानो रविको भाषाभन्दा धेरै फरक छ।पुरानो रविको राजनीति ‘व्यवस्था बदल्नुपर्छ’ भन्ने आक्रोशमा केन्द्रित थियो। अहिलेको रविको अभिव्यक्तिमा ‘व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्छ’ भन्ने चिन्ता थपिएको छ।अझ रोचक कुरा, यो चिन्ता उनले विपक्षीलाई होइन, आफ्नै दललाई सुनाइरहेका छन्।यसको अर्थ उनी आफूलाई अब केवल आन्दोलन वा परिवर्तनको प्रतिनिधिका रूपमा होइन, शक्तिशाली राजनीतिक दलको नेतृत्व गर्ने जिम्मेवार नेताका रूपमा स्थापित गर्न खोजिरहेका छन्।दुईतिहाइ छ भन्दैमा संविधान चल्दैनरविको पछिल्लो परिपक्वताको अर्को उदाहरण संविधान संशोधनसम्बन्धी उनको धारणा हो।रास्वपाभित्रै दुईतिहाइको शक्तिका आधारमा संविधान संशोधन गर्न सकिने बहस चलिरहेका बेला लामिछानेले दुईतिहाइ संख्या मात्र पर्याप्त नहुने बताएका छन्। संविधान र कानुनका प्रावधान तथा प्रक्रियालाई ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ थियो। यो अभिव्यक्ति पनि उनको पुरानो शैलीभन्दा फरक छ।राजनीतिमा शक्ति प्राप्त गरेपछि त्यसलाई तत्काल निर्णयमा बदल्ने लोभ सामान्य हुन्छ। तर रविले कम्तीमा सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा भने संख्या र शक्तिभन्दा संविधान तथा प्रक्रियालाई माथि राख्न खोजेका छन्।अर्थात्, हिजो सत्ताको आलोचना गर्दा ‘शक्ति गलत हातमा छ’ भन्ने रवि आज शक्ति आफ्नै हातमा आएपछि ‘शक्ति कसरी प्रयोग गर्ने?’ भन्ने प्रश्नसँग जुधिरहेका छन्।यहीँबाट उनको राजनीतिक परिपक्वताको परीक्षा सुरु हुन्छ।विदेश नीतिमा पनि आक्रोश होइन, सन्तुलनरविको बदलिएको शैली आन्तरिक राजनीतिमा मात्र सीमित छैन। कूटनीतिक अभिव्यक्तिमा पनि उनी तुलनात्मक रूपमा सन्तुलित देखिन थालेका छन्।भारत भ्रमणका क्रममा उनले छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई नेपालको विकास र समृद्धिसँग जोडेर हेर्ने धारणा राखे। भारतसँगको कनेक्टिभिटीलाई आर्थिक विकासका लागि उपयोग गर्नुपर्ने उनको जोड थियो। त्यसपछि चीनसँगको सम्बन्धलाई पनि सन्तुलनमा राख्नुपर्ने आवश्यकता उनको राजनीतिक दृष्टिकोणमा देखिन्छ।नेपालको भूराजनीतिक संवेदनशीलतामा छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई भावनाभन्दा हित र सन्तुलनका आधारमा हेर्नुपर्ने हुन्छ। यही यथार्थलाई रविले बुझ्दै गएको संकेत उनका पछिल्ला अभिव्यक्तिले दिन्छन्।टेलिभिजनको स्टुडियोमा तत्काल प्रतिक्रिया दिने रवि र राज्य सञ्चालनको दीर्घकालीन रणनीति सोच्नुपर्ने रविबीचको अन्तर यहीँ देखिन्छ।महाधिवेशनपछि बदलिएको पार्टी नेतृत्वऐतिहासिक पहिलो महाधिवेशनबाट पुनः सभापतिमा निर्वाचित भएपछि रविमाथि अर्को जिम्मेवारी थपिएको छ—आफ्नै पार्टीलाई संस्थागत बनाउने।रास्वपा छोटो समयमै असाधारण रूपमा ठूलो बनेको पार्टी हो। ठूलो पार्टी बन्नु र बलियो संस्था बन्नु एउटै कुरा होइन। यही अन्तर रविले महसुस गरेको देखिन्छ।उनले पार्टीभित्रको गुटबन्दी, सैद्धान्तिक अस्पष्टता र सतही राजनीतिक आरोपबाट पार्टीलाई जोगाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्। गणतन्त्र, संघीयता र धर्मनिरपेक्षताजस्ता परिवर्तनका उपलब्धिलाई पार्टीले संस्थागत रूपमा स्वीकार्नुपर्ने धारणा पनि उनले अघि सारेका छन्।यसले रवि अब केवल चुनाव जित्ने पार्टी बनाउनुभन्दा त्यसलाई दीर्घकालीन राजनीतिक संस्थाका रूपमा स्थापित गर्ने चरणमा प्रवेश गर्न खोजिरहेको संकेत गर्छ।‘ठूलो भएको’ होइन, ‘ठूलो जिम्मेवारी बोकेको’रविले अर्को ठाउँमा दिएको एउटा अभिव्यक्ति पनि अर्थपूर्ण छ। ठूलो जनमत पाएको रास्वपा आफ्नो संगठनात्मक जगले धान्न सक्नेभन्दा ठूलो आकारको बनेको हुन सक्ने उनको चिन्ता थियो।यो स्वीकारोक्ति आफैँमा राजनीतिक परिपक्वताको संकेत हो।किनकि ठूलो मत पाउनु र त्यसलाई संस्थागत शक्ति बनाउनु फरक कुरा हो। चुनाव जित्नु र शासन गर्न सक्नु पनि फरक कुरा हो। रविले अहिले यही फरक बुझाउन खोजिरहेका छन्।रास्वपाको आकार ठूलो भयो। तर ठूलो आकारको संरचना टिकाउन बलियो जग चाहिन्छ। त्यो जग संगठन, विचार, संस्था, लोकतान्त्रिक संस्कार र जवाफदेहिताबाट बन्नुपर्छ।त्यसैले रविका पछिल्ला अभिव्यक्तिमा उत्सवभन्दा चिन्ता बढी सुनिन्छ।सत्ता आफ्नै, तर खबरदारी पनि आफ्नैरविको अहिलेको राजनीतिक भूमिकामा अर्को विरोधाभास छ।सरकारको नेतृत्व बालेन्द्र शाहले गरिरहेका छन्। तर सरकार चलाउने दलको सभापति रवि हुन्। अर्थात् राज्यसत्ताको औपचारिक केन्द्र प्रधानमन्त्रीसँग भए पनि पार्टी सत्ताको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रवि नै हुन्।यस्तो अवस्थामा रविले सरकारलाई बाहिरबाट आलोचना गर्ने विपक्षीको शैली अपनाउन मिल्दैन। तर सरकारका हरेक निर्णयसँग आफूलाई पूर्ण रूपमा जोडेर बस्न पनि मिल्दैन।त्यसैले उनले पछिल्लो समय अपनाएको शैली ‘सत्ताभित्रको खबरदारी’ जस्तो देखिन्छ।सरकार आफ्नै दलको हो, तर गल्ती गर्न छुट छैन। दुईतिहाइ आफ्नै दलसँग छ, तर संविधानभन्दा माथि त्यो शक्ति होइन। पुराना दल कमजोर छन् भन्दैमा उनीहरूमाथि निरन्तर प्रहार गरिरहनु आवश्यक छैन। नागरिकले ठूलो मत दिएका छन्, त्यसैले अब परिणाम दिनुपर्छ।रविका पछिल्ला अभिव्यक्तिको मूल सन्देश यही देखिन्छ।आक्रोशबाट जिम्मेवारीतर्फरविको राजनीतिक यात्रा हेर्दा उनको आक्रामक छवि आकस्मिक बनेको होइन। टेलिभिजन प्रस्तोताका रूपमा उनले राज्य, प्रशासन, राजनीतिक दल र शक्तिशाली व्यक्तिमाथि प्रश्न उठाउने शैली विकास गरेका थिए। त्यही शैली राजनीतिमा आएपछि अझ तीव्र भयो।२०७९ को निर्वाचनमा २१ सिट जितेपछि रास्वपाले आफ्नो प्रारम्भिक राजनीतिक जग बनायो। त्यसपछि छोटो समयमै पार्टीको आकार बढ्दै गयो। अहिले त्यही पार्टी झण्डै दुईतिहाइको शक्तिसहित सरकारको नेतृत्व गर्ने अवस्थामा पुगेको छ। तर शक्ति बढेसँगै रविको भाषामा आक्रोश घटेको देखिन्छ।यसलाई कमजोरीका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। आलोचकले यसलाई राजनीतिक रणनीति भन्न सक्छन्। कतिपयले सत्ताको स्वभावले रविलाई बदलेको तर्क गर्न सक्छन्। अझ कतिपयले पुराना शक्तिसँगको सम्बन्ध र बदलिँदो राजनीतिक समीकरणसँग जोडेर उनको नयाँ शैलीलाई व्याख्या गर्न सक्छन्।तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—रविले आफ्नो पुरानो राजनीतिक भाष्य आफैँ पुनर्विचार गर्न थालेका छन्।अब पुरानालाई गाली गरेर मात्र नयाँ बन्न नसकिने उनको बुझाइ देखिन्छ।अब प्रश्न अरूको असफलताको होइन, आफ्नै सफलताको हो।अन्ततः परीक्षा परिणामकैरविको बदलिएको छवि कति स्थायी हो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने भाषणले दिने छैन। त्यसको उत्तर शासन र परिणामले दिनेछ।दुईतिहाइको जनमतले रास्वपालाई ऐतिहासिक अवसर दिएको छ। त्यही जनमतले उसलाई असफल हुने सुविधा पनि कम दिएको छ।यदि रविले भनेझैँ विगतको ३५ वर्षको हिसाब गर्न छाडेर आगामी ३५ वर्षको योजना बनाउन सकिन्छ भने उनको राजनीतिक परिवर्तन सार्थक हुन सक्छ। यदि लोकतान्त्रिक संस्थालाई बलियो बनाउने उनको चेतावनी व्यवहारमा पनि लागू भयो भने उनको नयाँ छवि केवल भाषणमा सीमित रहने छैन।तर शक्ति बढ्दै जाँदा पुरानै आक्रोश, प्रतिशोध र दोषारोपण फर्कियो भने अहिले देखिएको संयममाथि प्रश्न उठ्नेछ।त्यसैले रविको बदलिएको छवि अहिले एउटा दाबी मात्र हो—क्रोधबाट परिपक्वतातर्फको यात्राको दाबी।यसको वास्तविक परीक्षण भने अगाडि छ।हिजो रवि अरूलाई प्रश्न गर्थे।आज नागरिकले रविलाई प्रश्न गर्ने पालो आएको छ।हिजो उनी भन्थे—पुरानाले के गरे?आज समयले उनीसँग सोधिरहेको छ—अब तपाईं के गर्नुहुन्छ?
खगेन्द्र कार्की
१२ भदौ २०८३, शुक्रबार ०८:५७ मा प्रकाशित
